Հակառակ անոր, որ սրբազանը շատ յստակ կերպով կրկնեց, թէ իր գլուխը ղազան չէր, գլուխ էր, տակաւին, Պէյրութ թափուած մեր գիւղացիները կ՚աշխատէին սրբազանը համոզել։
— Մենք ալիւր չե՛նք ուզեր, սրբազան Հայր, ալիւրը կարելի չէ ցանել, մենք հացահատիկ կ՚ուզենք, հող կ՚ուզենք, բահ-բրիչ կ՚ուզենք, ջուր կ՚ուզենք, ջո՜ւր։ Մեր կիները կաթ չեն ուզեր, բուրդ կ՚ուզեն, բամպակ կ՚ուզեն աշխատելու համար։ Այս անորոշ վիճակը մեզ կը սպաննէ։ Վրաններուն տակ կարելի չէ ապրիլ, երեխաները կը մեռնի՜ն, բոլորն ալ մալարիա եղած են, կը հասկնա՞ք ինչ կ՚ըսենք, սրբազան։
Սրբազանը կը հասկնար, մեր գիւղացիներն էին խօսք չհասկցողները։
— Դուք չէի՞ք այն գիւղացիները, որ ամիս մը առաջ, ձեռքերնիդ կուրծքերնուդ վրայ ծալլած՝ հազիւ թէ կը համարձակէիք հետս խօսիլ. այս ի՞նչ աներեսութիւն է հիմա։ Դուք չէ՞իք ըսողը, թէ քարէն կրնայիք հաց հանել։ Մի՛ կարծէք թէ ըսուած խօսքերը կը մոռցուին։
— Այո՛, սրբազան Հայր, տուէ՛ք մեզի մեր գիւղին քարը, մեր գիւղին հողը. մեր գիւղին հողը եթէ ուտէիր՝ կրնայիր կշտանալ։ Այս երկրին հողը ցեխ է, ցե՜խ, կոկորդնիս կը փակչի։ Ինչպէ՞ս հաց պիտի ճարենք հոս. մեր երեխաները հաց կ՚ուզեն, հա՜ց։
Սրբազանը ըսաւ, թէ լեռնէն եկած էին այս գիւղացիները, այո՛, ուղղակի լեռնէն։
— Հիմա լեռը չէք, չէ՞ք հասկնար, խելքերնիդ գլուխնիդ հաւաքեցէ՛ք։
— Լեռը չենք, գիտե՛նք, երանի թէ լեռն ըլլայինք, դաշտն ալ չենք. ա՛յդ ալ գիտենք, բայց ո՛ւր ենք, սրբազա՛ն։
— Քանի անգամ պէտք է բացատրեմ ձեզի որ հոս քաղաք է, քաղա՜ք։ Չէ՞ք կրնար քիչ մը հանգիստ թողուլ սա գլուխ ըսուածը։ Ինձմէ հող կ՚ուզէք, ջուր կ՚ուզէք, ի՞նչ է, այս երկիրը ի՞մս կը կարծէք։ Բոլորս ալ գաղթականներ ենք, գիտէ՞ք ինչ ըսել է «գաղթական»։ Հոս բանուորութիւն պիտի ընէք ուրիշին համար, կը հասկնա՞ք, հոս տուներ պիտի շինէք, որպէսզի ուրիշներ բնակին, հոս ուրիշներուն գործարաններուն մէջ պիտի աշխատիք, որպէսզի ձեր երեխաները հա՛ց ունենան։ Պիտի տառապիք, գիտե՛մ, սակայն անոր ալ կարելի է վարժուիլ։ Դեռ ի՞նչ կ՚ուզէք, կառավարութիւնը ձեզի հող պիտի տրամադրէ որ տուն շինէք, դիւրութիւններ պիտի տայ որ գործ ճարէք, քաղաքացիի իրաւունք պիտի ստանաք. ի՞նչ է, հոս ձեր պապուն տո՞ւնը կը կարծէք։
Անշուշտ թէ գիւղացիները իրենց պապուն տունը չէին կարծեր։
— Բայց, սրբազան Հայր…
Սրբազան Հայրը շատ բարկացաւ, ձգեց Առաջնորդարանը ու իր սենեակը քաշուեցաւ, մրմրթալով՝
— Օ՜ֆ, նոյն պատմութիւնը, ամէ՛ն օր նոյն պատմութիւնը, սա գլուխ ըսուածը չպայթած՝ ազատելու է։
Մեր գիւղացիները դուրս ելան Առաջնորդարանէն եւ մնացին դրան առջեւ։
Ի՜նչ…
Այո՛, պէտք էր տառապելու վարժուէին։ Իրենց տեսածները շա՜տ քիչ էին։ Հապա՜, ի՞նչ էր որ… գիւղի տուները ձգած էին, աքսորի ճամբուն վրայ՝ իրենց հարազատներու դիակներուն վրայէն քալած էին, անստուգութենէ չմեռնելու համար անասուններու աղբերուն մէջէն գարի փնտռած էին, շան, կատուի միս կերած էին, ծարաւը ստիպած էր զիրենք, նեխած ջուրի համար, սիրելիներ խոշտանգել… բայց հոս, քաղաքին մէջ, տառապելու պէտք էր վարժուէին։
Հսկայ վրաններուն տակ, ուր ապաստանած էին մեր գիւղացիները, իրենց ընտանիքներով, վայնասուն մը փրթաւ. երբ Առաջնորդարանէն վերադարձողները ըսին, թէ պէտք էր իրենց գլխուն ճարին նայէին, պէտք էր քարէն հաց հանէին, պէտք էր տառապելու վարժուէին…
— Ինչո՞ւ բերիք մեզ հոս, ինչո՞ւ ստեցիք,— սկսան ողբալ կիները,— ինչո՞ւ չթողուցիք որ մեր փլատակներուն տակ թաղուէինք։ Պիտի մեռնի՜նք, բոլորս ալ պիտի մեռնինք։ Երեխաները իրենց արցունքները խմելով կը ճաթին։ Սա աղջիկներուն նայեցէ՛ք, կմա՜խք, կմա՜խք։ Ա՜խ… ա՜խ… Աստուած…
Այդ գիշեր, Սերոբի երկու տարեկան մանչը մեռաւ։ Սերոբ դանդաղօրէն ոտքի ելաւ, լապտերին լոյսը բարձրացուց, երկարօրէն դիտեց զաւկին դէմքը. բան մը չկրցաւ կարդալ հոն, մաշած անմեղ մանուկի մը դէմքն էր՝ գիւղին մէջ ծնած, աքսորի ճամբուն վրայ աչքերը բացած, ու հոս, քաղաքին մէջ, տառապանքէն կը փախչէր։ Ծռեցաւ, ափովը մեղմօրէն շոյեց տղուն մազերը։ Բրտօրէն արգիլեց մի քանի կիներու լացը՝ որ, ամէն ատեն, առիթ կը փնտռէին, յիշելու իրենց կորսնցուցած սիրելիները եւ նոր ողբ մը սկսելու։ Քնքշութեամբ փաթթեց երեխային անկենդան մարմինը սաւանի մը մէջ, գրկեց, դանդաղօրէն ոտքի ելաւ, ճրագը մարեց եւ դուրս եկաւ վրանէն։ Դուրսը խոնաւ, պաղ մթութիւն մը կար։ Դիտեց երկինքը. թեթեւ ամպեր աստղերու փայլը քողարկած էին։ Շրթները շարժեցան. թերեւս աղօթեց, թերեւս հայհոյեց։ Երեխային դէմքը բացաւ, խաւարին մէջ կարծեց կեանք կար հոն, դէմքը խոնարհեց, հանգչեցուց երեխային դէմքին վրայ. մահն էր հոն, գրկին մէջ, այնչափ մօտ իր սրտին։ Համբուրեց մանուկին ճակատը, ուզեց սիրտը տալ անոր։ Սկսաւ քալել, գիշերուան ցօղը արցունքի կաթիլներ զետեղեց այտերուն վրայ։ Բլուրէն վար՝ քայլերը ինքնաբերաբար արագացան։ Կանգ առաւ երկաթուղիին մէջտեղը։ Մանուկը բարձր բռնած, երկարօրէն սպասեց շոգեկառքը։ Կարելի էր վերջ մը տալ սա հոգիի պարապութեան։ Լուռ էր ամէն կողմ։ Դիտեց երկաթէ գիծերը, որոնք օձի լեզուներու նման երկարած էին ու կը փայլէին խաւարին մէջ։ Շարունակեց քալել։ Վարը, քանի մը քայլ անդին, արաբի մը բանջարանոցն էր, ուրկէ ջուր կը կրէին խմելու համար։ Սկսաւ իջնել, զգուշութեամբ ծռեցաւ, անցաւ ադամաթուզի տունկերուն քովէն եւ նստեցաւ հողին վրայ։ Զաւակը դրաւ մօտը, դիտեց շուրջը, շարժում չկար։ Շուներու հաջոցին եւ գորտերու կռկռոցին միախառնուած ձայնը կու գար։ Ձեռքը մխրճեց հողին մէջ, թաց էր ու կակուղ։ Սկսաւ փորել։ Նախ դանդաղօրէն, ափովը, հողը կը նետէր հեռուն, աստիճանաբար արագացուց շարժումները, ու երբ, փորին վրայ պառկած՝ հողը կը ճանկռտէր, խելագար մոլուցքի մը վերածուած էր աշխատանքը. կուրծքը կը հեւար ու քրտինքի կաթիլները կ՚իյնային փոսին մէջ։ Վերջացուց աշխատանքը, զգուշութեամբ գրկեց զաւակը, դրաւ փոսին եզերքը դիզուած հողին վրայ եւ դիտեց երկարօրէ՜ն։
Հոս՝ կեանք մը չսկսած, կը վերջանար։
Հոն՝ ուրիշ կեանք մը, իր գիւղը։
⁂Հօրը հետ տուն կը վերադառնային դաշտէն՝ նայուածքը թարմացնող կանաչութեամբ մը շրջապատուած։ Գիւղի փողոցներէն անցած ատեն, Սերոբ, գաղտագողի կը դիտէր Վարդանոյշենց տունը։ Վստահ էր, որ այդ ժամուն, նշանածը կը զգար իր անցքը։ Որչա՜փ հրապուրիչ էին այդ պատերը։ Սերոբի հայրը, ժպտուն, կը դիտէր տղուն յուզումը եւ տուն հասնելուն՝ կ՚ըսէր.
— Կնի՛կ, Սերոբը…
— Գիտե՛մ, գիտեմ,— կը պատասխանէր մայրը,— շատը գնաց, քիչը մնաց, այդ օրն ալ կու գայ։
Եկաւ այդ օրն ալ։
Սերոբ, երբ առանձին մնաց Վարդանոյշին հետ՝ տեսաւ թէ չէր սխալած. ան աւելի թարմ էր, քան գարնան ծլած առաջին խոտը, եւ աւելի մաքուր, քան թուփերուն տակ ապաստանած մանիշակը։ Յաջորդող օրերուն, Սերոբ, եզները հօրը խնամքին յանձնած, կը շտապէր տուն, իր սեփական օճախը։ Սիրտը կը խայտար։
«Օ՜հ, Աստուած իմ,— կ՚աղօթէր,— այս որքա՜ն առատ բարիք, դուն անսասան պահէ մեր տունը»։
Տարին չբոլորած ծնաւ առաջին մանչը։ Այդ գիշեր, Սերոբի մայրը վախցաւ որ տղան կրնար խելագարիլ։
— Տղա՛յ, այդ ի՞նչ վիճակ է, ամէն ամուսնացող զաւակ կ՚ունենայ. աշխարհ քո՞ւկդ եղաւ, ի՞նչ է։
Այո՛, աշխարհ Սերոբին էր եղած։ Ինչո՞ւ օրերը աւելի երկար կը թուէին հիմա։ Իրիկունները, զաւակը կ՚առնէր կնկանը կամ մօրը գրկէն, կը պառկեցնէր ծունկերուն վրայ ու կը խաղար հետը։
— Տէ՛, ըսէ՛ք նայիմ, ո՞վ ասանկ աղուորիկ մանչուկ մը ունի։ Նայեցէ՛ք, նայեցէ՛ք, հասակը որչա՜փ պիտի բարձրանայ. այսչա՜փ, այսչա՜փ։
Ձեռքերովը գլխէն վեր կը բարձրացնէր տղան, ոտքի կ՚ելլէր, կը դառնար սենեակին մէջ, կը ցատկռտէր։ Վարդանոյշ կը նեղանար։
— Երեխան ինծի տո՛ւր, կը վախնայ, վար կրնաս ձգել,— կ՚ըսէր։
Սերոբ կը շարունակէր խաղալ, մօրը գրկին մէջ, մատներովը աչքերը ճմռթկող զաւկին հետ։
— Քունը եկած է խեղճին,— կ՚ըսէր Սերոբ խանդաղատանքով,— սանկ, աղուո՜ր պաչիկ մըն ալ. ապրի՛ս։
Երկար ժամանակ, երեխային օրօրոցին քով նստած, կը դիտէր անոր սիրուն դէմքը։
Աստուած ուզեց աւելի երջանկացնել Սերոբը։ Երկրորդ մանչ մըն ալ տուաւ անոր։
Իրիկունները, անկողին մտնելէ առաջ, Սերոբի հայրը կ՚աղօթէր։
«Փա՜ռք Քեզ, Տէր, փառք Քեզ, Դուն պահպանէ թոռնիկներս, Դուն մխիթարութիւն տուր այն տուներուն, ուր հրեշտակներդ չես ղրկեր։ Դուն կանաչ պահէ՛ մեր գիւղը, մի՛ թողուր որ չարը յաղթէ բարիին։ Սերոբի սիրտը թող պայծառ մնայ արեւուդ պէս, եւ արեւդ միշտ թող ծագի մեր կանաչ դաշտերուն վրայ։ Օրհնէ՛ մեր աշխատանքը, թող արիւնը չխառնուի մեր քրտինքին, թող մի՛շտ մեր քրտինքով պարարտանան մեր պապերուն հողերը։ Թող մեր զաւակները ապրին իրենց պապերուն չափ մաքուր, օտարի բարքերը թող չշլացնեն անոնց աչքերը։ Թող ապրին հո՛ս, թող աճին հո՛ս. մեր մարմինները՝ մեր գիւղին հողովը կերտուած, թող վերադառնա՛ն մեր հողին… թող վերադառնա՛ն մեր հողին… թող վերադառնա՛ն մեր հողին…»
Դարձաւ, դարձաւ նախադասութիւնը, ձայնագրի նոյն գծին վրայէն կրկին ու կրկին սահող ասեղի նման։ Սերոբի ձեռքը անգիտակցաբար հանգչեցաւ զաւկին վրայ։ Սերոբի ձեռքը սարսռաց եւ ինքնաբերաբար ետ քաշեց։ Գիւղը անհետացած էր։ Շլմորուն աչքերով դիտեց սաւանին մէջ հանգչող զաւկին մարմինը եւ խելագար ցասումով նետուեցաւ անոր վրայ, գրկեց կատաղութեամբ, ամբողջ ուժովը սեղմեց կրծքին։ Կուրծքը պատռտող, կուտակուած հառաչներն ու արցունքները յորդեցան։ Դէմքը զաւկին դիակին փարած, լացաւ ցնցուելով, լացաւ խորտակուելով։ Գլխուն մէջ անվերջանալի արշաւ մը սկսաւ, աւելի կատաղի, քան անզուսպ, հազարաւոր վայրագ ձիերու քառատրոփ վազքը։ Փոշիի ամպեր եւ փոթորիկ։ Գանկեր կը գլորէին սմբակներու տակ։ Տեսաւ հօրը, մօրը, Վարդանոյշին եւ անդրանիկ զաւկին գանկերուն խելացնոր եւ դարձդարձիկ ոստիւնները։ Հրացանազարկ երիտասարդներու դիակները ծածկած էին անապատը։ Աւազ ու կրակ ամէն կողմ, արիւն կար դէմքերու վրայ, արիւն՝ աչքերու մէջ, արիւն՝ ճամբաներու երկայնքին։ Մահը, իր անսահման մագիլները տարածած՝ ծածկած էր Հայոց աշխարհը։ Մահը, արագ-արագ, աւելի արագ, քան զիրար յաջորդող քստմնելի ոճիրները, շրջեցաւ Սերոբի գանկին մէջ ու յանկարծ փլչեցաւ բան մը ներսիդին։
Սերոբ գլուխը բարձրացուց։ Կարմրած աչքերուն առջեւ բացուեցան ամերիկացիներուն տուած վրանները եւ արցունք, Առաջնորդարանը եւ արցունք, հայրեր հիւանդ, մայրեր հիւանդ եւ արցունք։ Ինք՝ առանձին, երկայն ճամբու մը վերջաւորութեան, մեռած զաւակ մը կողքին ու կուրծք պատռտող արցունքներ։ Մինչեւ ե՞րբ։ Պիտի չչորնա՞ն այս արցունքները։ Նոր ծնած մանուկներ պիտի չշարունակե՞ն իրենց ծնողներուն թափած արցունքները ամբողջացնել։ Ու յետո՞յ։ Հօրը աղօթքի բառերը կրկին ղօղանջեցին գանկին մէջ. «Թող վերադառնան մեր հողին, գիւղին հողովը կերտուածները, թող վերադառնա՛ն մեր հողին…»։ Մեր հողէն արմատախիլ՝ ինչպէ՞ս կարելի էր ապրիլ առանց արցունքի։ Հոս՝ լալով ապրիլ, հոն՝ թերեւս, առանց արցունքի մեռնիլ…
Գանկին մէջ ամէն բան անշարժացաւ։ Արշաւող ձիերը անհետացան, փոշիի ամպը վար իջաւ, խաղաղութի՜ւն։ Դանդաղօրէն ոտքի ելաւ, կրկին համբուրեց տղան եւ զգո՜յշ, շա՜տ զգոյշ, անոր մարմինը իջեցուց փոսին մէջ։ Ծունկի եկաւ, խաչակնքեց ու գլուխը ծռած՝ մնաց այդ գիրքին մէջ։ Զգաց, որ հայրն ալ, իր կողքին, ծունկի եկած էր թոռնիկին գերեզմանին առջեւ։ Հօրը շրթներովն էր որ սկսաւ աղօթել.
«Հայր մեր որ յերկինս ես…»
Լռեց, արցունքները սկսան իյնալ զաւկին դիակին վրայ։
«Եղիցի կամք քո», կրկնեց քանի մը անգամ։ Նայեցաւ շուրջը, ոչ ոք չկար։ Դէմքը երկնքին ուղղած՝ շարունակեց աղօթել։
Սրբեց արցունքները. «Հող էիր, հող դառնաս» ըսաւ ու դանդաղօրէն սկսաւ լեցնել փոսը։ Համբուրեց հողը, ափ մը հող դրաւ գրպանը։ Խորունկ խաչ մը գծեց հողին վրայ, երկիւղածութեամբ համբուրեց խաչը եւ ոտքի ելաւ։
Աչքերը զաւկին շիրիմին յառած՝ հեռացաւ։ Անցաւ ադամաթուզերուն քովէն, կայնեցաւ երկաթուղիին մէջտեղը, երկարօրէն դիտեց իրենց վրանը, ապա, գլուխը դարձուց եւ իրենց վրանէն հակառակ ուղղութեամբ քալեց՝ որպէսզի չորնան թաց աչքերը։
⁂Յաջորդ օր եւ յաջորդող օրերուն ո՛չ մէկ լուր ստացան Սերոբի մասին, եւ երբ, օր մըն ալ, Առաջնորդարանէն վերադարձողներ ըսին, թէ թիթեղներ պիտի բաժնուէին, հիւղակներ շինելու համար՝ ամբողջութեամբ մոռցուեցաւ մեր հողերուն վերադարձող Սերոբը։